Iliria Kështjella e Qafës në krahinën e Sulovës / La forteresse de Qafa dans la région de Sulova Ylli Cerova Citer ce document / Cite this document : Cerova Ylli. Kështjella e Qafës në krahinën e Sulovës / La forteresse de Qafa dans la région de Sulova. In: Iliria, vol. 17 n°2, 1987. pp. 155-185 ; doi : https://doi.org/10.3406/iliri.1987.1458 https://www.persee.fr/doc/iliri_1727-2548_1987_num_17_2_1458 Fichier pdf généré le 19/03/2019 ILÏRIA Nr. 2 — 1987 Ylli CEROVA KESHTJELLA E QAFËS NË KRAHINËN E SULOVËS Me kufij të qartë gjeografikë, malin e Tomorrit në jug dhe lumin e Devollit në veri, krahina kodrinore e Sulovës përbën një zonë kalimtare ndërmjet pllajës kodrinore të Dumresë dhe malësisë së Shpatit e Vërçës. Me gjithë lartësinë që zotëron kjo zonë, kalimet lindje-perëndim favo- rizohen nga copëtimi i relievit dhe valëzimi i kodrave. Pikërisht nëpër një qafë që krijohet ndërmjet dy kodrave, rreth 5 km në jug të kthesës së forte që bën lumi i Devollit drejt jugperëndimit, kalon rruga më e shkurtër nga perëndimi për në luginën e mesme të Devollit. Në veri të kësaj qafe, mbi formacionet gëlqerore të një kodre me lartësi 624 m, ngrihet kështjella e Qafës. Prej këtej sigurohet kontrolli i plotë i rrugës për në luginën e mesme të Devollit, vrojtohen lëvizjet në luginën e Devo¬ llit dhe ka një horizont të gjerë shikimi që përfshin në lindje malësinë e Shpatit, në veri fushën e Cërrikut dhe në perëndim pllajën e Dumresë (Fig. 1). Kështjella është vizituar për herë të parë nga arkeologu N. Ceka, i cili, nëpërmjet vrojtimeve sipërfaqësore, jep një planimetri të saj, bën përshkrimin e kullave dhe, duke u nisur nga veçori teknike të ndërtimit, e daton atë në shek. VI të erës sonë.1 Gjatë viteve 1983-84 në kështje- llën e Qafës u kryen gërmime arkeologjike2 për një njohje më të thelluar dhe për të përftuar të dhëna më të piota për karakterin e saj. Gërmimet nxorrën në dritë murin rrethues të kështjellës në ato pjesë ku ai nuk dukej mbi sipërfaqe si dhe kullat nr. 1, 2, 4, 5. Gjithashtu u zbulua dhe një mur i dytë 10-20 m më larg, që shkon paralel me murin e kështjellës në anën perëndimore dhe veriore. Territori i kështjellës është i mbushur me rrë- noja banesash, nga të cilat u gërmuan 13, gjurmët e të cilave dukeshin mbi sipërfaqe si dhe u hap një kuadrat 4 x 4 m pranë kullës nr. 2. Gër- mimi i banesave dhe i kullave nxorri në pah ekzistencën e një shtrese kulturore të vetme me trashësi 20-50 cm. Në dheun me ngjyrë kafe të errët ku dallohen gjurmë djegieje u gjet një material relativisht i pakët 1) N. Ceka, Fortifikime të vana antike pranë rrugës Egnatia, «Monumentet», 7-8. 1974, f. 79. 2) Në gërmime, përveç autorit, morën pjesë arkeologët R. Hasa, A. Papajani dhe skicografja E. Disha. Rilevimi topograi'ik i kështjellës është bërë nga topografi A. Shkalla. 156 Ylli C er ov a Fig. 1 K ë s ht j e II a e Q a f ë s né krahinën e S ulo v ë s arkeologjik, që përbëhet nga fragmente qeramike dhe rrasa guri të thyera që mbuloheshin nga gu- rët e rrëzuar të banesave dhe kullave. Arkitektura e kështje- llës Pjesa e sipërme e ko- drës ku ngrihet kështjella ka formën e një pllaje të vogël që kufizohet me shpate të thikta në jug e perëndim dhe zbret butë në anët e tjera (Fig. 2). Vetëm pjesa më e lartë me sipërfaqe 0,8 ha, që ndodhet në anën juglindore të pllajës, përfshi- het brenda mureve rrethuese të kështjellës. Muri ruhet relativisht mirë dhe ndjek në përgjithësi linja të drejta. Në tërë gyatësinë e tij prej 220 m bën dy kthesa në kënd të gjerë dhe përfundon në jug në shpatin e thiktë, duke i dhënë kështj elles formën e një trapezi të çrregullt (Fig. 3). Muret e kështjellës përforcohen nga 5 kulla që ndodhen 33,5-40,5 m larg njëra-tjetrës. Në murin lindor 36 m të gjatë, vetëm 5 m larg buzës së shkëmbit, gërmimet nxorrën në dritë hyrjen e vetme të kështjellës. mbrojtjen e së cilës e siguron një kullë katërkëndëshe që g j endet në të djathtë të saj. Në anën veri ore, ku terreni lejon grumbullimin më të madb të forcave dhe mjeteve, në murin me gjatësi 126 m që kufizon këtë anë, ndodhen tri kulla trekëndëshe me kulm të prerë. Ndërsa një linjë muri me gjatësi 55 m, në fundin e së cilës ndodhet një kullë në formën e shkro- njës U, kufizon anën perëndimore të syprinës së kodrës. Në gjithë gja- tësinë e tij muri ka një gjerësi që lëviz nga 2,30-2,50 m dhe ruhet në lartësinë maksimale 5 m. Mendojmë se kjo lartësi e mûrit prej 5 m, që g j endet në krahun e djathtë të kullës nr. 3, është njëkohësisht dhe lar¬ tësia e shtegut të kalimit. Duke patur parasysh se lartësia e gjoksmburo- jës është zakonisht 2 m, atëherë lartësia e plotë e mûrit rrethues ka qenë 7 m.3 Muri është ndërtuar me gurë gëlqerorë në trajtë rrasash sic da- lin nga shtresat e shkëmbit, gjë që ka sjellë dhe shtresëzimin horizontal të muraturës si në fasadë dhe në bërthamë. Llaçi i përdorur për lidhjen e gurëve është përgatitur me gëlqere të bollshme, shtuf dhe zhavorr lu- mi, ruan ngjyrën e bardhë dhe është i cilësisë së mirë. Në kullën nr. 3 dhe gjatë mûrit rrethues, në ato pjesë ku ai ruhet në lartësi, vih-en re birat e trarëve të skelave që ndodhen larg njëra-tjetrës 2,30 m, ndërsa distanca ndërmjet dy skelave të njëpasnjëshme është 1 m. Pothuajse në lartësinë e skelës është bërë dhe nivelimi i mûrit, gjatë ngritjes së tij në lartësi. 3) A. Baçe, Kështjella e Paleokastrës, "Iliria», 1981, 2, f. 177 158 Y Ili C er ov a PLANIMETRIA E KALASE SE OAFES % Fig. 3 Ana jugore e kë- shtjellës mbrohet nga rrëzimet shkëmbore që i ng'jajnë një valëzimi, kreshtat e të cilit zë- vendësojnë shumë bu- kur kullat që sigurojnë një mbrojtje efikase. Por, njëkohësisht, ndër- mjet dy kreshtave të njëpasnjëshme ekzis- tojnë dhe vendkalime nëpërmjet të cil ave, megjithëse me vështirë- si, mund të shkosh në territorin e kështjellës. Për të rritur aftësinë mbrojtëse të kështjellës ndërtuesit nuk janë mjaftuar vetëm me po- zitën e favorshme gjeo- grafike të kësaj ane, por kanë ndërtuar dhe mure mbrojtëse që bllo- kojnë vendkalimet (Fig. 3). Pjerrësia e vogël e terrenit dhe një plat- formë që krijohet në anën juglindore të kë¬ shtjellës mendojmë se i kanë detyruar ndër¬ tuesit të ngrenë një li- një muri. Ekzistencën e këtij muri që nuk ruhet e provojnë faqet e prera drejt të shkë- mbit nga njëra anë, si dhe gjurmët e llaçit që gj enden aty dhe që ci- lësisht është i niëjtë me atë të mûrit rrethu- es. Më tej dhe në një kuotë më të ulët, për të bllokuar një vendka- lim, është ndërtuar një linjë muri, duke iu për- shtatur shkronjës L me krahë 5,8 m dhe 7,8 m, pra 13,6 m i gjatë (Fig. 4). Teknikisht është ndërtuar si muri rre- thues. Trashësia 1,50 m ruhet në lartësinë 2 m. K ë s k I J ella e Q a f ë s n ë le r a h i n ë n e S u l o v è s 159 Me ne perëndim dhe ne një kuotë më të ulët është ndërtuar një linjë e trete muri 41 m e gjatë, që bllokon një vendkalim. Kjo linjë muri ruan drejtimin lindj e-perëndim dhe vetëm 7 m përpara se të bashkohet me shkëmbin kthehet lehtë drejt jugperëndimit. Ky mur është 1,50 m i trashë dhe ruhet ne lartësinë 4 m. Teknika e ndërtimit është e njëjtë me murin rrethues (Fig. 5). Formimi i një tarrace pas mûrit i ka dety- ruar ndërtuesit të përdorin kanale për shkarkimin e ujërave, të cilat dallohen ne fasadë krahas vrimave të skelës.4 Kuliat Me gjithë perimetrin e vogël, kështjella është e pajisur me 5 kulla që shquhen për forma të ndryshme planimetrike. Ndeshen këtu kulla me planimetri katërkëndëshe, trekëndëshe me kulm të prerë dhe ne formen e shkronjës U, të dala ja- shtë mûrit rrethues. Për- forcimi i anës veriore të kështj elles me tri kulla me kulm të prerë tregon se goditja kryesore dhe më e fuqishme e forcave të armikut pritej nga kjo anë. Përveç kullës nr. 3 që nuk u gërmua, ne shtresën kulturore të 4 kullave të tjera u gjetën fragmente vorbash, amfo- rash, pitosash, dinosash. kupash qelqi dhe objekte Fig. 4 metalike, gjë që tregon se alo ishin të mbuluara dhe shërbenin per strehimin e rojeve. Për sa i përket teknikës se ndërtimit të tyre, ajo është e njëjtë për të gjitha kuliat dhe J$. -"**'*" ** me teknikën e ndërtimit të " ' : ^ mûrit rrethues. Trashësia e mureve të kullave është -A ' më e vogël se trashësia e '-'-- ^, mûrit rrethues. Përja- shtim bën vetëm kulla nr. 3 që ndodhet ne qe- .^'- ' ¦ ^ !^ - ä ndër të mûrit rrethues, \ ^' ;^, ' 0t ne anën verlöre, ne të len trashësia e mûrit është 2,50 m, aq sa është trashë- Fi&- 5 sia maksimale e mûrit thues. 4) N. Ceka, vcp.cit., f. 79. 160 Y Ili C e r o V a Kulla nr. 1. Ndodhet në anën juglindore të kështjellës, 8,5 m larg rrëzimeve shkëmbore. Forma planimetrike e saj është katërkëndëshe me ballë 9,20 m dhe krahë 7,20 m. Një hyrje me gjerësi 1,50 m, e krijuar si rezultat i ndërprer j es së mûrit rrethues, lejon kalimin për në ambientin e brendshëm të kullës, muret e së cilës kanë trashësi 2 m. Ruhet në lar- tësinë maksimale 2,10 m. Fakti që gjatë gërmimit të kullës nuk u zbu- luan fragmente tjegullash dhe rrasash na shtyn të mendojmë se ajo mbu- ] ohe j me kube dhe në pjesën e sipërme të sij gjendej tarraca e pajisur me gjoksmbrojtësen nga kontrollohej hyrja e kështjellës dhe muri rre¬ thues. Kulla me planimetri katërkëndëshe hasen në vendin tonë gl'atë periudhës antike të vonë në kështjellën e Elbasmit, Bylisit, Paleokastrës, Onhezmit.5 KuUat nr. 2, 3, 4 (Fig. 6, 7, 8). Ndodhen në anën veriore të kështjellës, 33,5- -38 m larg njëra-t}etrës. Forma e tyre është trekë- ndëshe me kulm të prerë, të dalë plotësisht jashtë mûrit rrethues. Në ndry- shim nga dy kulHt e lie¬ ra, në të cilat trashësia e krahëve të kullës është 1.75 m, në kullën nr. 3 krahët janë 2.50 m të tra- shë. Pjesa ballore është 0,60 m në kullën nr. 2, 1.30 m në kullën nr. 4 dhe 1,65 m në kullën nr. 3. Hyrjet e kullave të kri- juara si rezultat i ndër- prories së mûrit rrethues kanë gjerësi 1,70 m në ku¬ llën nr. 2, 1,15 m në ku¬ llën nr. 3 dhe 1,20 m në kullën nr. 4. Në ndryshim nga kullat nr. 2 dhe nr. 4, në të cilat ambiente! e brendshme kanë formë trekëndëshi, në kullën nr. 3 ambienti i brendshëm është pesëkëndësh. Ndry- shimi i përmasave dhe i ambientit të brendshëm të kullës nr. 3 në raport me dy ambientet e brendshme të dy kullave të tjera du- het shpjeguar me goditjet Fig. 6 i|Fig. 7 5) Gj. Karaiskaj, Kalaja e Elbasanit, «Monumentet» 1, 1971, f. 62 Tab. I;S. Muçaj Vendbanime të antikitetit të vonë në krahinén e Mallakastrës, «Iliria«- IX-X 1979- -80, f. 285, fig. 3; A. Baçe, Kèshtjella e Paleokastrës, «Iliria», 1981, 2, f. 171; K. Lako, Késhtjella e Onhezmit, «Iliria», 1984, 2, f. 170, 174. Kështjella e Q a f ë s në kr ah in en e S ulov ë s 161 më të mëdha që duhet të përballonte ajo gjatë luftimit si rezultat i ven- dosjes së sai në qendër të mûrit rre- thues dhe për një shfrytëzim sa më racional të hapësirës së fituar si rezultat i formës pesëkëndë- she të ambientit të brendshëm. Kullat ruhen përkatësisht në lartë- sinë 2 m, 5 m dhe 3 m. Duke patur parasysh se lartësia e kullave është 1 herë e gjysmë ■e lartësisë *së mûrit rrethues, mendojmë se ato kanë qe- në 10,5 m të larta.6 Mbi shtresën kulturcre të kullave të gërmuara u ndeshën fragmente tjegullash dhe rrasash guri me të cilat mendojmë se ato kanë qenë mbuluar. Kulla tre- këndëshe apo pesëkëndëshe ne ve- ndin tonë ndesben në kështjellën e Pogradecit, Berat, Durrës, Çukën e Ajtojt dhe në kështjellën e Onhez- mit.7 Në Pogradec dhs në Çukën e Ajtojt janë datuar në antikitetin e vonë, në kështjellën e Onhezniit në gjysmën e parë të shek. IV (fundi i kësaj periudhe), ndërsa në Berat dhe Durrës janë datuar nga fundi i shek. V deri në mesin e shek. VI.8 Në trevën ballkanike të perandorisë bizantine trekëndësha me kulm të prerë hasen në kështjellën e Kaliakvës në Bullgari dhe datohen nga fundi i shek. V deri në mesin e shek. VI,9 Kulla nr. 5 (Fig. 9). Ndodhet në anën perëndimore të kështjellës, 10,5 m larg rrëzimeve shkëmbore. Ka formën e shkronjës U, me gjerësi 2,10 m dhe krahë 2 m të trashë që dalin përpara 7,30 m. Në këtë kullë, hyrja e krijuar si rezultat i ndërprerjes së mûrit 1,20 m shmanget djath- tas. Kjo shmangie ka shërbyer për vendosjen e shkallës prej druri afër mesit të faqes së djathtë, të cilat vazhdonin në faqen ballore dhe dilnin në katin e dytë nga ana e majtë. Kjo mënyrë vendosjeje e shkallëve vër- teton mendimin se kulla e ka pasur daljen për në shtegun e kalimit nga ana e djathtë.10 Edhe kjo kullë ka qenë e mbuluar me çati, gjë që dë- 6) A. Baçe, vep.cit., f. 181. 7) S. Anamali, Kështjella e Pogradecit, «Iiiria» IX-X, 1979-80, f. 225, Tab. II; A. Baçe, Qyteti i fortifikuar i Beratit, «Monumentet», 2, 1971; f. 43-62; Gj. Karaiskaj, A. Baçe, Kala ja e Durrësit dhe fortifikimet përreth tij në antikitetin e vonë, «Mo¬ numentet», 9, 1975, f. 9-14; K. Lako, Kështjella e Ajtojt, «Iliria», 1982, 2, f. 212; po ai, fiështjella e Onhezmit. . . , f. 172, 173. 8) S. Anamali, vep.cit., f. 225; K. Lako, Kështjella e Ajtojt, f. 212 dhe Kështjella e Onhezmit..., f. 172; A. Baçe, Qyteti i fortifikuar i Beratit,.., f. 43-62; Gj. Kara¬ iskaj, A. Baçe, Kala ja e Durrësit, f. 9-14. 9) D. Ovçarov, Bizantijski i b'lgarski kreposti V — X vek., Sofia, 1982, i 47. 10) A. Baçe, Kështjella e Paleokastrës, . . , f, 180, U - 7 Fig. 8 162 Y ìli C er o V a shmohet nga gjetja në sasi e fragmenteve të tjegulla- ve dhe rrasave,. Kulla ru¬ het në lartësinë 1,40 m. Kulla në formën e shkro- njës U ndeshen në vendin tonë në kalanë e Elbasa- nit, Vigut, Grazhdanit, ku datohen në mesin e shek. IV të erës sonë.11 Duke u dalluar qartë nga kullat <ì mësipërme për sa u takon përmasave dhe mënyrës së ndërtimit, mendojmë se koha e ndërtimit të saj i takon një periudhe më të Fig. 9 vonë.12 Hyrja (Fig. 10). Kë- shtjella ka një hyrje të vetme që gjendet në ska- jin juglindor të saj, 5 m larg rrëzimeve shkëmbore. Ajo është krijuar si rezul- tat i ndërprerjes së mûrit rrethues dhe mbrohet nga kulla nr. 1 që ndodhet pranë saj. Ajo ka pasur një hapësirë drite 2,95 m që mbulohej prej një por¬ te dyfletëshe. Vihet re se për ndërtimin e saj është treguar kujdes për sa i përket madhësisë së gu- rëve dhe punimit të tyre. Fig. io Sigurimi i saj arrihej me anën e paturave që kanë përmasat: 0,35x0,25 m dhe 0,40 x0,35 m. Ndryshimi i trashësisë së paturave prej 0,10 m tregon trashsinë e fletëve të portës. Ana e majtë e hyrjes ruhet në lartësinë 0,70 m, ndërsa ana e djathtë në lartësinë 2 m, por në asnjërën prej tyre nuk ka gjurmë të vrimës së katarahut. Pozicioni i hyrjes ndërmjet rrëzimave shkë¬ mbore dhe kullës nr. 1 është zgjedhur nga ndërtuesit duke patur para- sysh pjerrësinë e vogël të terrenit dhe pamundësinë e përqendrimit të madh të forcave të armikut. Në një kohë më të vonë, në anën e dja¬ thtë të hyrjes, është ndërtuar një mur me gjatësi 1,95 m dhe gjerësi 0,80 m, që e ngushton atë. Pranë hyrjes dhe në funksion të saj ka qenë 11) Gj. Karaiskaj, Kalaja e Elbasanit. . . f. 62; A. rsaçe, Kështjella e Vigut, ark i- tektura, rikonstruksioni dhe restaurimi i saj, «Monumentet»-, 14, 1977, f. 83; Gj. Ka¬ raiskaj, 5000 vjet fortifikime në Shqipëri, Tiranë, 1981, f. 113, fig. 84. 12) D. Ovçarov, Bizantijski, . . , f , 46, i datori në fundin e shek. V dhe në fillim të shek. VI. Kë sht j ella e Q a f ë s në krahinën e S ulov ë s 163 Fig. 11 shtuar edhe një ambient i vogël katërkëndësh që mbështetet në murin rre- thues (Fig. 11). Muret e këtij ambienti të ndërtuar me gurë të lidhur me bal¬ te ruhen në lartësinë 0,30 m. Përmasat e tij janë 3,50 X 3 m X 3,40 m, me hyrjen 1,20 m që ndodhet në anën veriore. Shkalla (Fig. 12). Një ndër elementet me interes të mûrit rrethues është një shkallë ngjitjeje me dy shkallare e vendosur 6,5 m përpara kullës nr,. 2, at je ku muri rrethues kthehet drejt perëndimit. Të dy shkallaret e shka- llës, me gjerësi 0,70 m dhe pjerrësi 45°, përfshi- hen në trashësinë e mûrit rrethues. Ato të çojnë nga dy anët e një sheshpushi- mi të gjatë 1 m, ku mund të arrihet kulla nr,. 2 apo të vazhdohet nëpër shte- gun e kalimit të mûrit rrethues. Këmba e shka- Uës është 0,30 m dhe e shtruar me rrasa guri. Shkallë të ndërtuar a në trashësinë e mûrit janë zbuluar në kalanë e Elba- sanit, në Bylis, Zharrës, Onhezm.13 Protehizma (Fig. 3). Me gjithë pozitën e favorshme strategjike dhe me mure 2,30 x 2,50 m të trasha të pajisura me kulla, nga ndërtuesit është parë e arsyeshme, për të rritur më tej aftësinë mbrojtëse të kë- shtjellës në anët perëndimore dhe veriore, të ngrihet një protehizmë. Kjo përsërit planimetrinë e mûrit rrethues në një largësi prej 10-20 m. Pro¬ tehizma është 1,40 m e trashë dhe e ndërtuar me gurë të vegjël e mesa- tarë të lidhur me baltë. Mendojmë se nuk ka qenë mëe lartë se 3,5 m. Ajo u zbulua deri në 110 m gjatësi dhe kthehet dy herë në kënd të gjerë në 50 m e 80 m gjatësi (Fig. 3). Hyrja e vetme e saj 1,40 me gjerë, që u gjet e murosur, u 2bulua 32 m larg rrëzimave shkëmbore. Protehizma ruhet në lartësinë 0,50 m. Funksioni themelor i saj në këtë pozicion para mûrit Fig. 12 13) Gj. Karaiskaj, vep.cit., f. 64; S. Muçaj, vep.cit., f. 285; D. Koma,ta, Kështje- lla e Zharrës , fortesë e periudhës antike tè vonë, «Iiiria» VI, 1970, f. 316, Tab. I, 3; K. Lako, Kështjella e Onhezmit. . . , f . 175. 164 Y Ili Cerava kryesor qëndron në kri jimin e një vi je penguese në bashkëveprim taktik me muret e kështjellës dhe në krijimin e një hapësire të lirë e të mbroj- tur për manovrieri. 14 Deri më sot në vendin tonë nuk janë hasur kështjella të pajisura me protehizma, por ato njihen në kështjella te tjera bizan¬ tine në Gadishullin Ballkanik15 dhe datohen gjatë sbek. V deri në mesin e shek. VI. Bartesat. Rrënojat e tyre vihen re në tërë sipërfaqen e brendshme të kështjellës që nga muri rrethues deri pranë rrëzimave shkëmbore. U gër- muan gjithsej 13 banesa. Për ndërtimin e tyre kanë qenë përdorur gurë gëlqerorë të nxjerrë nga shtresëzimet e kodrës. Në muret me trashësi 0,65 m dallohen dy faqet dhe mbushja në mes me gurë të vegjël të lidhur me baltë. Më me kujdes janë punuar qoshet e banesave dhe hyrjet e tyre. Muret ruhen në lartësinë 0,40-1 m. Të gjitha banesat kanë planimetri ka- tërkëndëshe. Në përgjithësi janë njëkthinëshe, përveç banesës nr. 1 që është dykthinëshe (Fig. 3; 13). Përmasat e banesave nuk janë më të mëdha se 11 x 6 m. Hyrjet e tyre me gjerësi 0,90-1,50 m janë krijuar si rezultat i ndërprerjes së mûrit. Përjashtim bën vetëm hyrja e banesës nr. 4, e cila zhvillohet nga jashtë në formë koridori 2,20 m e gjatë. Gjith- ashtu vihet re se ambienti i banesës nr. 6 ka dy hyrje në drejtimin veri- -jug. Tabani shkëmbor i terrenit ka shërbyer si dysheme e banesave kur ai ka qenë pothuajse në nivel, ndërsa kur shtresa e tabanit ka qenë e pjerrët janë thyer një ose dy shtresa shkëmbore në anën e kundërt dhe është bërë nivelimi me baltë. Për sa i përket mbulimit të banesave, ai është realizuar me tjegulla dhe rra- sa guri të nxjerra nga shtresëzimet më të holla të kodrës. Duke u nisur nga g jet ja në sasi të madhe e tjegu- llave dhe rrasave mendojmë se ça- tia e tyre ka qenë katërujëse (Tab. X, 1-4). Tjegullat kanë qenë të tipit so- len e kalipter. Balta me të cilën ato janë përgatitur është përzier me ma¬ terial shtufor. Nga pjekja tjegullat kanë marrë ngjyrë okër të çelët dhe të kuqërremtë. Ato kanë profil të harkuar në mënyrë të njëtrajtshme dhe buzë të drejta (Tab. X). Janë gjetur të fragmentuara, disa prej ty¬ re kanë këto përmasa: 0,30 x 0,38 x x 0,025 dhe 0,28x0,44x0,030 m. Në anën e brendshme të tyre janë bërë me gisht ose me një vegël majë- mprehtë vi ja të valëzuara, kryqe etj. Duhet theksuar se shtresa kulturore në banesat nuk i kalonte 0,20 m dhe jo të gjitha dhanë material arkeo- .. ' logjik. Përveç banesave që ndodhen Fig. ia 14) D. Ovçarov, vep, clt„ f. 54. 15) Po aty, f, 50, Kë sht j ella e Qu j ë s n ë krahinën e S ul o v e s pranë rrëzimave shkëmbore, të emërtuara me numrat I, III, V, VI, X, XII, XIII, nga të cilat erdhi pjesa më e madhe e materialit arkeologjik dhe monedhat, të tjerat dhanë pak ose aspak material. Mendojmë se bane- sat që ndodhen pranë mûrit rrethues do të kenë shërbyer si fjetore (ba- nesa II) ose si lokal i rojeve të kështjellës (banesa VIII), ndërsa ato të anës jugore për banim dhe si qilar (banesa VI). Në të gjitha banesat e gërmuara çatia u gjet e rrëzuar njëherësh dhe poshtë tjegullave dhe rra- save të gurit u has një shtresë me gjurmë djegieje, gjë që tregon se fundi i jetës në këtë kështjellë ka qenë i dhunshëm. Nën këtë shtresë djegieje u gjet materiali arkeologjik. Misis tyre për t'u përmendur janë 7 monedha bronzi, 3 nga të cilat janë të lexueshme dhe i takojnë pera- ndorit bizantin Justinian I. Dy nga këto monedha janë prerje të vi tit 17 dhe 18 të sundimit të këtij perandori, të cilat duhet të jenë prerë në vitet 544 e 545. Këto dy monedha na lejojnë të mendojmë se ndër- timi i kështjellës duhet të lidhet me veprimtarinë ndërtuese të perandorit Justinian I. Për sa u takon parimeve që janë patur parasysh në ndërtimin e kështjellës, mund të shprehemi se ajo përfaqëson një ndërtim tipik të arkitekturës bizantine të shek. VI. Kjo duket në radhë të parë në planimetrinë gjeometrike të saj. Ajo nuk përbën një ndërtim sipas modeleve klasike romake, por është rea- lizuar në përputhje të plotë me veçoritë specifike të terrenit, duke shfry- tëzuar më së miri epërsitë e tij. Nuk qarkohet me mure tërë sipërfaqja e pllajëzës, por vetëm pjesa më e lartë e saj dhe njëkohësisht bllokohen vendkalimet e mundshme në anën jugore. Me këto veçori kjo kështjellë plotëson më së miri kërkesat e autorëve antikë dhe sidomos të Anonimit bizantin të shek. VI në lidhje me vendin e ndërtimit të kështjellës.16 Kështjella e Qafës dallohet dhe për sa i përket trashësisë së mûrit rre¬ thues dhe mûrit të madh të kullave. Format e ndryshme planimetrike të kullave dhe largësia e vendosjes së tyre 33,5-40,5 m nga njëra-tjetra pasqyrojnë organizimin e mbrojtjes së kështjellës për të arritur një efika- sitet të madh. Kjo dukuri vihet re dhe në krahinën e Mallakastrës ku ndërtimi i fortifikimeve si Bylis III dhe Gurzeza, që dallohen për nga numri i kullave në raport me fortifikimet e tjera të antikitetit të vonë, lidhet me perandorët bizantine të shek. VI.17 Njëkohësisht kështjella te pajisura me kulla trekëndëshe apo pesëkëndëshe brenda dhe jashtë vendit tonë datohen në fundin e shek,. V deri në mesin e shek. VI.1-8 Fakti që kështjella ka një hyrje të vendosur ndërmjet një kulle dhe rrëzimave shkëmbore, gjë që jep mundësi të mbrohet me forca dhe mjete të pakta, e lidh atë me fortifikimet e ndërtuara rishtazi gjatë shek. V deri në mesin e shek. VI. m Në mbështetje të këtij datimi është dhe fakti që kë¬ shtjella është e pajisur me protehizmë. Për sa i përket shfrytëzimit të territorit të brendshëm të kështjellës në drejtim të organizimit të mbroj¬ tjes, vihet re se janë shkelur kërkesat themelore të mënyrës së fortifiki- mit antik. Ngjitur me murin rrethues ose shumë pranë tij janë ndërtuar një pjesë e banesave, gjë që diktohet nga sipërfaqja e vogël e kështje¬ llës. Cënimi i këtij rregulli vihet re edhe në kështjella të tjera të ndërtuara 16) Po aty, î. 23. 17) S. Muçaj, Vendbanime të antikitetit të vonë në krahinën e Mallakastrës, «Iiiria» IX-X, 1979-80, fq. 294. 18) Shih citimet nr. 8 dhe 9, në këtë axtikull. 19) D. Ovçarov, vep. cit., î. 36, Y Ili C er of a gjatë shek. V deri në me- sin e shek. VI, brenda dhe jashtë vendit tone.20 Së fundi, teknika e ndërtimit të kështjellës, me nivelime të njëpasnjë- shme të kullave dhe mû¬ rit rrethues të realizuar me llaç cilësisht të mirë dhe të bollshëm, shikohet dhe në kështjella të tjera të vendit tonë që datohen në shek. VI të erës sonë.'21 Gjetjet arkeologjike. Materiali arkeologjik i zbuluar është relativisht i pakët. Pjesa më e ma- dhe e tij vjen nga kullat nr. 1 dhe nr. 5, si dhe nga banesat pranë rrëzimave shkëmbore. Qeramika është uniforme dhe i takon një shtrese të vetme kulturo- re. Përveç një kotruveje që u gjet e plotë, pjesa tjetër është e fragmentu- ar. Pjesën më të madhe të qeramikës e përbëjnë vor¬ bat, pitosat, dinosat. Më të pakta janë amforat e kotruvet. Janë gjetur dhe objekte metalike, qelqi, kocke dhe monedha. Qeramika ■ Fig. 14 Fig. 15 Enë rezervë (pitosa dhe dinosa). Balta me të cilën janë përgatitur përmban kokrriza silici, guri e tulle. Tek pitosat vihet re një rritje e madhësisë së kokrrizave të tullave. Në përgjithësi ato kanë ngjyrë të kuqërremtë dhe kafe. Gryka e pitosave, në ndryshim nga ajo e dinosave, që është punuar bashkë me trupin, është përgatitur nga dy pjesë dhe për të siguruar një lidhje të qëndrueshme midis tyre, anët e brendshme para pjekjes janë krehërzuar thellë (Tab. I, 2). Në trashësinë e pareteve që luhaten nga 10-20 mm dallohen shenja sere nga jashtë dhe brenda. Në pitosat dhe dinosat, në pjesën e sipërme të buzës, në shpatulla dhe barqe, vihen re zbukurime me breza vijash të valëzuara të realizuara me krehër, 20) S. Muçaj, Vendbanime. t. 28S, Kalaja e Margëlliçit, ndërtimi i Ju- stinianit. 21) N. Ceka, Fortifikime. . . , f. 84; Gj. Karaiskaj, P. Lera, Fortifikime të vona antike në rrethin e Korçës, «Monumentet», 7-8, 1974, f. 91-110; S. Muçaj, Vend¬ banime. . . , f. 284. Kështjella e Qu f ë s ne krahin en e S ul o v e s që shoqërohen në disa raste me kryqe të pikëzuara, katrorë të pikëzuar ose kryqe brenda rombit (Tab. III, 1; Tab. I, 1, 2,7). Vihen re gjithashtu vi ja të valësuara që synojnë drejt motivit dhëmbë sharre të realizuar me vegël druri me majë (Tab. I, 4, 8), si dhe kanale të thella horizon¬ tale ose të valëzuara (Tab. III, 4; I, 8). Fragmente që mbajnë këto lloje zbukurimesh takohen dhe në qendra të tjera të antikitetit të vonë si në Pogradec, Berat, Kaninë, Peshtan, Zharrës, Bylis, Symizë, Paleokastër dhe dato, hen në intervalin e shek. IV-VI.22 Duke u mbështetur në frag- mentet e pitosave për sa i përket formës së trupit, mendojmë se u për- kasin dy tipave që përfundojnë me funde unazore cilindrike, konike më diametër 8-12 cm dhe lartësi 3-5 cm. Tipi a 1 aj. Fragment pitosi (Tab. I, 1,6,7),. Trupi barkosh përfundon në grykën me diametër 30-56 cm me buzë në formë trekëndëshi të rrumbu- llakosur në ska je dhe brinjën e sipërme horizontale. 2 a2. Fragment pitosi (Tab. 3,4,5,8) me buzë katërkëndëshe të rru- mbullakuara në skaje dhe brinjën e sipërme horizontale. Tipi b 3. Fragment pitosi (Tab. II, 1,2,5). Trupi në formë bucele përfundon në grykën me diametër 65-94 cm, buzë të drejta të rrumbullakuara në skaje, brinja e sipërme horizontale. Për sa u përket dinosave mendojmë se kanë patur trup barkosh që përfundon në grykën me diametër 20-40 cm. Duke u mbështetur në profilin e grykës dallojmë 3 variante. 4 ai. Fragment dinosi (Tab. III, 1) me qafë të lartë cilindrike, buza e sipërme horizontale. 5 a2. Fragment dinosi (Tab. II, 2,3,5). Nëpërmjet një qafe të shkur- tër cilindrike bëhet kalimi nga shpatullat në buzën e profiluar në formë trapezi, brinja e sipërme horizontale. 6 a3. Fragment dinosi (Tab. III, 4,6,7). Kalimi nga shpatullat në bu¬ zën e profiluar në formë trapezi, me brinjën e sipërme që pjerrësohet nga brenda, bëhet direkt ose nëpërmjet një qafe të shkurtër cilindrike. Vorbat. Balta me të cilën janë përgatitur përmban grimca silici, guri, dhe shtufi, gjë që i jep ashpërsi sipërfaqes. Janë punuar me çark dhe në përgjithësi janë pjekur në temperatura normale. Ngjyra e sipërfaqes së vorbës është e kuqërremtë ose rozë, por vihen re dhe fragmente me ngjyrë kafe ose gri në të zezë. Krahas ndryshimit të ngjyrës në sipërfaqe, ta¬ kohen dhe fragmente ngjyra e të cilave ndryshon nga brendësia në si¬ përfaqe. Duke u mbështetur në riprodhimin grafik për sa i përket formës së trupit, mendojmë se vorbat u përkasin dy tipave. 22) S. Anamali, Kështjella e Pogradecit. . . , Tab. XIX, 10, 11; H. Spahiu, Gër- mime arkeologjike të vitit 1973 në kalanë e Beratit, «Buletin arkeologjik», 3, 1974, f. 198; Tab. II, 2; D. Komata, Rezultatet e gërmimeve arkeologjike në kalanë e Kaninës, në vitet 1971-1973, «Buletin arkeologjik», 1974, 4, £. 127, Tab. III, 3; po ai, Kështjella..., Tab. V, 3-5; A. Ba,çe, Kalaja e Peshtanit, material në arkivin e I.M.K.; po ai, Paleokastra. . . , Tab. XV-X, 1979-80, Tab. III, 5-9; Gj. Karaiskaj, Symiza. . . , Tab. X-XI. Y Ili Cer ova Tipi 1. Vorbat e këtij tipi kanë trup sferik që kalon pa qafë ose në- përmjet një qafe tè shkurtër në buzët e profiluara në variante të ndry- shme me mbizotërim të diametrit 12-16 cm. Vegjët fillojnë në ose nën nivelin e buzës dhe përfundojnë në barkun e vorbës. Ato kanë prerje eliptike me dy kurrize dhe përvijohen nga brenda në njërën anë. Fundet e tyre janë në përgjithësi të sheshta ose të gropëzuara, me një syth në mes, diametri i të cilave është më i vogël se gryka. 7a1 (Tab. IV, 1). Fragment vorbe me buzë paksa të anuara nga jashtë dhe të pajisura në pjesën e sipërme me kanai për vendosjen e kapakut. Vegja shiritore e kapur në nivelin e buzës, me dy kurrize e përveshur nga brenda në njërën anë. Njihet si formë në Paleokastër23 në shek. IV-VI. 8a2 (Tab. IV, 2). Fragment vorbe me buzë të profiluara për vendosjen e kapakut dhe të prera me kënd nga jashtë. 9a3 (Tab. IV, 3). Fragment vorbe me buzë me prerje eliptike, të shpërvjelura nga jashtë dhe të pjerrëta nga brenda për vendosjen e ka¬ pakut. Formë e njohur në shtresën a, shek. IV-VI, në Symizë.24 10a4 (Tab. IV, 4). Fragment vorbe me buzë të rrumbullakuara nga jashtë, që pjerrësohen nga brenda për vendosjen e kapakut. Ndeshet në shtresën e shek. IV-VI në Paleokastër dhe në horizontin e shek. VI në Selcë.25 lla5 (Tab. IV, 5). Fragment vorbe me buzë të profiluara nga brenda për vendosjen e kapakut, Njihet si formë në shtresën e shek. IV-V në Pogradec dhe Onhezëm.26 12a6 (Tab. XX). Fragment vorbe me buzë në formë katërkëndëshe që pjerrësohen nga brenda dhe jashtë për vendosjen e kapakut. Takohet në shtresën e shek. IV-VI në Symizë dhe Onhezëm.27 13a7 (Tab. IX, 9). Fragment vorbe me buzë të prera vertikalisht nga jashtë dhe me kënd nga brenda, për vendosjen e kapakut. Vegjë verti¬ kale shiritore, e kapur nën nivelin e buzës, e përveshur nga brenda në njërën anë. Takohet në Paleokastër.28 14a8 (Tab. II) Fragment vorbe me buzë që pjerrësohen lehtë nga brenda dhe jashtë, për vendosjen e kapakut. Vegja si a7. Takohet në Paleokastër.20 15b! (Tab. IV, 13). Fragment vorbe me buzë të profiluara nga jashtë dhe të pjerrëta nga brenda. Vegja si a7. 16b2 (Tab. IV, 8). Fragment vorbe me buzë paksa të pjerrëta nga brenda të pajisura me një bordurë nga jashtë. Takohet në Belsh në shtre¬ sën e shek. IV-VI.30 17b3 (Tab. IV, 11). Fragment vorbe me buzë të hapura anash dhe 23) A. Baçe, Kështjella. : . , Tab. XIII, 8. 24) Gj. Karaiskaj, Gradishta e Symizës në periudhën e vonë antike dhe me- sjetë, «Iiiria» IX-X, 1979-80, Tab. III, 9. 25) A. Baçe, Kështjella e Paleokastrës. . , Tab. XIX, 5; N. Ceka, Qyteti ilir pranë Selcës së poshtme,, Tiranë, 1985, Tab. LXXXV, 11. 26) S. Anamali, Kështjella e Pogradecit. . . , Tab. XIX 4; K. Lako, Kështjella e Onhezmit. . . , Tab. V, 6. 27) Gj. Karaiskaj, Gradishta e Symizës.., Tab. III, 14; K. Lako, Kështjella e Onhezmit..., Tab. VI, 1. 28) A Baçe, Kështjella e Paleokastrës. . , Ta,b. XIV, 5. 29) Po aty, Tab. XIV, 10. 30) N. Ceka, Vështrim mbi rrethin e Elbasanit, «Monumentet». 3 1972, Tab. X, 5. Kështjella e Q a f ë s në krahinën e S ul o v ë s të prera me kënd nga jashtë. Takohet në Symizë në shtresën e shek. IV- -VI dhe në horizontin e shek. VI në Selcë.31 18b/; (Tab. IV, 12). Fragment vorbe me buzë të trasha në formë tre- këndëshi që pjerrësohen lehtë nga brenda. Takohet në shtresën e shek. IV-VI në Elbasan, dhe në horizontin e shek. VI në Belsh e Selcë.''2 19C| (lab. V, 2). Fragment vorbe me buzë të profiluara nga jashtë dhe e sheshtë në pjesën e sipërme. Takohet në horizontin e shek. VI në Selcë.;,,;î 20c2 (Tab. V, 1). Fragment vorbe. Gryka konike përfundon me buzën e rrumbullakuar në pjesën e sipërme. 21c;i (Tab. V, 3). Fragment vorbe. Gryka me prerje sinusoidale me buzët e rrumbullakuara në pjesën e sipërme. Ndeshet në shtresën e shek. IV-VI në Belsh.:,/l 22d (Tab. V, 4,5). Fragment vorbe me buzë të përkuluara nga jashtë dhe të rrumbullakuara në pjesën e sipërme. Ndeshet në shtresën e shek. IV-V në Symizë dhe Paleokastër.:ir> 23e (Tab. V, 6). Fragment vorbe me buzë të drejta dhe të fryra nga jashtë. Ndeshet në shtresën e shek. IV-VI në Pogradec dhe On- hezm,:5ß Tipi II. Ky tip vorbe ka formën e bucelës dhe në përgjithësi kalon pa qafë në grykën me diametër 11-19 cm. Në sipërfaqen e vorbës hasen zbukurime me vija të valëzuara të realizuara midis vijave paralele;i/ me anën një vegle druri me majë (Tab. IV, 14). Vegjët me prerje eliptike fillojnë në ose nën nivelin e buzës dhe përfundojnë në barkun e enës. Ato përbëhen nga dy kurrize dhe përvishen nga brenda në njërën anë. 24aL (Tab. V, 7,8). Fragmet vorbe me buzë pak të anuara nga jashtë dhe të profiluara nga brenda për vendosjen e kapakut. 25a2 (Tab. V, 9). Fragment vorbe me buzë të prera me kënd nga brenda dhe jashtë për vendosjen e kapakut. Ndeshet në shtresën e shek. IV-VI në Belsh.38 26a3 (Tab. V, 10). Fragment vorbe. Trupi kalon drejtpërdrejt në bu¬ zët me prerje eliptike që pjerrësohen nga brenda për vendosjen e kapa¬ kut. Kjo formë njihet në shtresën e shek. IV-VI në Paleokastër, ndërsa në Belsh datohet në shek,. VI.39 27b (Tab. V, 12) Fragment vorbe. Trupi i saj përfundon në buzët që pjerrësohen lehtë nga brenda dhe shoqërohen nga poshtë me një bordure. 31) Gj. Karaiskaj, Gradishta i Symizës. . . , Tab. III, 2; N. Ceka, Qyteti ilir. . . , Tab. LXXXXI, 8. 32) Gj. Karaiskaj, Të dhëna të re ja për datimin e kalasé së Elbasanit, «Mo- numentet»- 3, 1972, Tab. II, 4; N. Ceka, Fortifikime. . . , fig. 20, 16; N. Ceka, Qyteti ilir. . . , Tab. LXXXV, 14. 33) Po aty, Tab. LXXXVI, 4. 34) N. Ceka, Fortifikime. . . , fig. 20, 10. 35) Gj. Karaiskaj, Gradishta e Symizës..., Tab. III, 5; A. Baçe, Kështjella e Paleokastrës. . : , Tab XIX, 2 36) S. Anamali, Kështjella e Pogradecit. . . , Tab. XIX, 5; K. Lako, Kështjella e Onhezmit. . . , Tab. VI, 3. 37) Gj. Karaiskaj, Gradishta e Symizës..., f. 178; Tab. III, 13; Tab. XVII, 5. Ky lloj zbukurimi datohet nga fundi i periudhës së vonë antike dhe më vonë, 38) N. Ceka, Fortifikime. . , fig. 20, 9. 39) A. Baçe, Kështjella e Paleokastrës. . , Tab. XIII, 1.0; N. Ceka. Fortifikime..., fig. 20, 17. Y Ili Cerósa 28c (Tab. V, 14). Fragment vorbe. Grykë me prerje sinusoidale dhe buzë që pjerrësohen lehtë nga brenda. 29d (Tab. 11). Fragment vorbe me buzë të trasha që anohen nga jashtë dhe pjerrësohen lehtë nga brenda. Ndeshet si formë në shtresën e shek. IV-VI në Symizë.40 30 a± (Tab. V, 13). Kapak vorbe i sheshtë me prerje rrethore. 31 (Tab. VI, 1). Kapak vorbe i pajisur me një vegjë horizontale në mes,. Ndeshet në Paleokastër.41 32 a3 (Tab. VI, 2). Kapak vorbe me trup në formën e një segmenti sferik me buzë të profiluara. Në pjesën e sipërme zbukurohet me një vijë të valëzuar. 33 aA (Tab. VI, 3, 4). Fund vorbe i sheshtë. Ndeshet në Paleokastër.42 34 a2 (Tab. V, 15). Fund vorbe i gropëzuar, me një syth në mes. Ndeshet në Pogradec, Paleokastër dhe Onhezëm/13 Amjorat. Janë të fragmentuara. Ato janë përgatitur me baltë të pastër në përbërje të së cilës vihen re grimca silici dhe guri gëlqeror. Amforat e pjekura në temperature normale kanë marrë ngjyrë okër të çelët, por vihen re dhe fragmente në ngjyrë kafe ose të bardhë në krem. Për sa i përket formës së trupit, e kemi të vështirë ta rikonstruktojmë. Paretet e tyre zbukurohen nga kanelyra të drejta që përputhen me vijat e çarkut si dhe nga motivi me krehje (Tab. T VII, 5,6,7). Këto motive zbukurimi ndeshen në Belsh, Elbasan, Paleokastër dhe datohen në shek,. VI.44 Sipas profilit vihen re këta tipa: 35a (T. VI, 6). Buzë amfore. Shpatullat kalojnë drejtpërdrejt në gry- kën në formë hinke, me buzë të pjerrëta nga brenda për vendosjen e kapakut. Vegja vertikale shiritore, në nivelin e buzës, me katër kurrize. Ndeshet në Paleokastër.45 36b (T. XI, 5, 7). Buzë amfore. Me qafë cilindrike dhe grykë që hapet në formë hinke, buzë të pjerrëta nga brenda. Vegja si nr. 35, me tri kurrize. 37c (T. VI, 8,9,10). Buzë amfore. Vazhdim i qafës cilindrike është gryka në formë bucele që përfundon me buzë të drejta ose paksa të pjerrëta nga brenda. Vegja vertikale shiritore, nën buzë, me dy kurrize. Ndeshet në Symizë, Onhezëm.46 38d (T,. VI, 11). Buzë amfore. Gryka vjen e zgjerohet drejt buzëve që shpërvilen nga jashtë. Kjo formë ndeshet në shtresën e shek. IV-VI në Belsh e Symizë.47 39e (Tab. VI, 12). Buzë amfore me grykë cilindrike që përfundon me buzë të drejta. Vegja si nr. 37. 40f (Tab. VI, 13). Buzë amfore me grykë konike, buzët e së cilës trashen nga jashtë. Kjo formë ndeshet në Onhezëm.48 40) Gj. Karaiskaj, Gradishta e Symizës.. . , Tab. III, 10. 41) A. Baçe, Kështjella e Paleokastrës. . , Tab. XIII, 9. 42) Po aty, Tab. XIII, 19. 43) S. Anamali, Kështjella..., f. 228; A. Baçe, Kështjella..., Tab. III, 13, 14; K. Lako, Kështjella e Onhezmit. . , Tab. VI, 13-16 44) N. Ceka, Fortifikime. . . , î. 82; Gj. Karaiskaj, Të dhëna. . ., Tab. III, 7; A. Ba¬ çe, po aty. . . , Tab XII, 7-8 45) A Baçe, Kështjella. . . , Tab. XI, 2. 46) Gj. Karaiskaj, Gradishta..., Tab. III, 4; K. Lako, Kështjella..., Tab II, 7. 47) N. Ceka, Vështrim. . . , Tab. X, 4; Gj. Kaxaiskaj, Gradishta.., Tab. IV, 5. 48) K. Lako, Kështjella.., Tab: III, 3: Kështjella e Qafës ne kr ah in en e S ul o v e s 41g (Tab. VII, 1). Buzë amfore. Qafa konike përfundon drejt në bu- zët me prerje katërkëndëshe të rrumbullakuara anash. Vegja si nr. 37. Ndeshet në Onhezëm në shek. IV-VI/19 42b (T, VII, 2). Buzë amfore. Gryka konike përfundon në buzët e trasha dhe të harkuara. Takohet në Onhezëm.50 43 (T. VII, 4). Kapak amfore. Në forme koni me diametër 11 cm. Ndeshet në Onhezëm51 44 (T. VII, 3). Fund amfore me formë gjysmësfere. Ndeshet në On¬ hezëm.52 Kotruvet. Përveç njërës që u g jet e plotë, të tjerat përfaqësohen nga fragmente grykash, paretesh. Balta me të cilën janë punuar është e njëjtë me atë të amforave, përveç një ekzemplari balta e të cilit përmban më shumë grimca guri dhe sipërfaqja është e ashpër. Në përgjithësi kanë ngjyrë okër të çelët dhe të kuqërremtë. 45 (T. VII, 8). Kotruve me trup sferik e qafë të gjatë cilindrike, me buzë të prera drejt. Diametri i grykës 4 cm. Fundi i sheshtë. Vegja me prerje rrethore kapet nën buzë dhe në barkun e enës. Lartësia 18,5 cm. 46a! (T. Vil, 9). Buzë kotruveje. Qafa cilindrike përfundon në buzët e shpërvjelura nga jashtë. Vegja fillon në nivelin e buzës. 47 a2 (T. VII, 10). Buzë kotruveje. Vazhdim i qafës cilindrike është gryka që hapet në formë hinke, buzët e prera drejt nga jashtë. Vegja me prerje të rrumbullakët fillon në nivelin e buzës. Dallohen shenjat e një verniku ngjyrë kafe. 48 (Tab. VII, 11). Qafë kotruveje. Mbi sipërfaqen e qafës konike dallohen shenjat e vernikut të kuq. 49 (T. VII, 12). Faqe kotruveje. Trupi cilindrik ngushtohet drejt grykës,. Në sipërfaqe vihen re shirita të çrregullt në ngjyrë kafe. 50 (T. VII, 13, 14, 15). Fund kotruveje i gropëzuar, me një syth në mes. Në tërësinë e gjetjeve bëjnë pjesë një pjatë me fund unazor me diametër 17 cm (Tab. IX, 16), me anë të shtrira dhe një tas me fund të ulët unazor i lyer me vernik të kuq (Tab. IX, 17). U gjet gjithashtu një disk kandili me ngjyrë okër të çelët, trupi vezak, në qendër të të cilit ndodhet një gropëz që përfundon me birë (Tab. IX, 18) dhe një paret kupe me trup vezak, ngjyrë okër të çelët (Tab. IX, 19). Krahas tyre nde¬ shet një peshore me trup në formë piramide me majë të prerë (Tab. IX, 20) dhe dy rrotulla boshti, rrethore e bikonike (Tab. IX, 21, 22). Objekte metalike Në këtë grup gjetjesh dallohen një numër thikash, dalta, dy maja ßhigjetash, gozhdë (T. VIII, 15, 16, 17), një varëse shpate, apo käme (Tab. VIII, 18), rrathë dhe mbajtëse llampash për ndriçim (Tab. VIII, 20, 21; Tab. Vili, 19, 22, 23). 49) Po aty Tab. III, 12. 50) Po aty, Tab. IV, 10. 51) Po aty, Tab. IV, 14-17. 52) Po aty., Tab. IV, 13. It Ili C er ov cl Thikat Në përgjithësi janë të fragmentuara, përveç njërës. Kjo është 12,5 cm e gjatë, tehu 1,5 cm i gjerë, ndërsa bishti 4 cm i gjatë formohet si re- zultat i ngushtimit të trupit nga të dyja anët për t'u vendosur në dore- zën e drurit (Tab. VIII, 1,2,3). Njëra nga këto thika është me kurriz të harkuar (Tab. VIII, 3). Thika me forma të tilla njihen në periudhën e vonë antike ne vendin tonë.r,:i Në këtë grup gjetjesh dallojmë dhe dy thika me gjatësi 16 cm dhe gjerësi 1-1,5 cm, pjesa fundore e të cilave duhet të ketë qënë e veshur me lëkurë ose futej ,në dorezën prej druri. Mendojmë se kanë qenë përdorur për punimin e lëkurë, s (Tab. VIII, 4, 5). Krahas tyre gjenden dhe një numër daltash që mund të kenë shërbyer për hapjen e birave dhe punimeve të imëta në lëkurë (Tab. VIII, 6-10). Dy dalta të tjera, njëra me trup petashuq në formë trapezi e gjatë 11,5 cm dhe 2 cm e gjerë dhe tjetra me trup cilindrik që përfundon me kokë në formë trapezi 11,5 cm e gjatë, mendojmë se kanë shërbyer për punimin e drurit (Tab. VIII, 11, 12). Më përpara në territorin e brend- shëm të kështjellës janë gjetur vegla pune metalike për punirne bujqë- s ore. 54 Maja shigjetash. U gjetën dy maja shigjetash të ndryshme për nga forma. E para ka trup konik, golle 7,5 cm të gjatë (Tab,. VIII, 13), ndërsa tjetra është një majë shigjete trifietëshe me bisht në formë shufre (Tab. VIII, 14). Tipi i dytë ndeshet në vendin tonë në varrezat e Shur- dhahut, Lezhës dhe në Kështjellën e Pogradecit.55 Jemi të rnendim.it se ky tip shigjete ka depërtuar në krahinat tona në kohën e dyndjeve ava- ro-sllave.56 , Objekte qelqi. (Tab. IX, 1-12). Ndër objektet e zbuluara hasen funde dhe parete kupash, një fund gote dhe disa fragmente llampash të punuara me qelq të bardhë dhe të gjelbër. Fundet e kupave (Tab. IX, 1-4) kanë formën e një kopse të zgavruar nga brenda dhe lehtësisht konike, që përfundon me skaje të trashuara në formë unazore me diametër 4-5 cm. Në qendër të kupës ngrihet një kërcell (Tab. IX, 5) 1,5 cm i lartë, mbi të cilin kupa hapet në formë kambane (Tab. IX, 6, 7), siç dëshmohet nga kupat e gjetura në vendet e tjera.57 Në vendin tonë funde kupash të tilla janë gjetur në kështjellën e Zharrës e të Paleokastrës ku datohen në intervalin e shekujve IV-VI.58 Në Gadishullin Italik, në gërmimet e krye- ra në Castelseprio të Lombardisë, funde të tilla kupash datohen në kohën e Justinianit5<J, ndërsa në Agoranë e Athinës në shek. VI/'0 Në një ek- 53) S. Anamali, Kështjella e Pogradecit.., Tab. IX, 1-9. 54) N. Ceka,, Vështrim, arkeologjik mbi rrethin e Elbasanit, «Monumentet», 3, 1972, f. 15. 55) D. Komata, Varreza arbërore e Shurdhahut, «Iiiria» IX-X, 1979-80, Tab. III, 4; F. Prendi, Një varrezé e kulturës arbërore né Lezhë, po aty, Tab. XVII, 8; S. Anamali, Kështjella e Pogradecit. . , f. 231, Tab. XI, 2 e 4. 56) F. Prendi, vep. cit., f. 131. 57) D. Tudor, Socudava, Bucureçti, 1966, f. 26. 58) D. Komata, Kështjella e Zharrës..., t. 319; A. Baçe, Kështjella e Paleoka¬ strës. . . , f. 209. 59) Cf. L. Lecielewicz-E. Tabaczunska-S. Tabaczunski, Gli scavi a Caster seprio nel 1962, «Rassegna Gallaratesse di Storia e d'Arte, 1965, f. 162-164, fig. 5, 12. 60) H. S. Robinson, Pottery of the roman period, Results of excavations condu¬ cted by the American school of classical studies at Athens, Princeton-New Jersey, 1959, M, 341, f. 342. Kështjell a e Q a f è s n ë kr ah in è n e S ul o v ë s 173 zemplar, për të cilin mendojmë se i takon një gote, vihet re se paretet përfundojnë drejt në fundin e gropëzuar në mes (Tab. IX, 8). Funde të tilla janë gjetur në kështjellën e Paleokastrës, për të cilat mendohet se janë funde lotoresh dhe i përkasin kohës së vonë antike.01 Nga frag- mentet e llampave që kanë shërbyer për ndriçim ruhet vetëm pjesa fun- dore e tyre që ka formën e pikës së lotit. Llampa të tilla, pjesa e sipërme e të cilave ka formën e kambanës, janë gjetur në ter ri tor in e Perando- risë Bizantine dhe datohen në periudhën e hershme të saj.62 Gjetje të ndryshme. Ndër objektet prej kocke bie në sy një dorezë thikë me trup katërkëndësh që zgjerohet në skaje, me permasa 10,5 x X 3 cm (Tab. IX, 13). Sipërfaqja e jashtme e dorezës zbukurohet me rra- thë të incizuar e të pikëzuar në qendër. Është e brimuar në dy vende për t'u lidhur me fundin e thikës. U gjet gjithashtu një gjilpërë me prerje eliptike (Tab. IX, 14) që është 4 cm e gjatë dhe një objekt po prej kocke me trup cilindrik bosh përbrenda, i filetuar nga jashtë vende- -vende, 7 cm i gjatë (Tab. IX, 15). Një gur mokre me diametër 0,35 m e trashësi 7 cm dhe një gur gri për mprèhjen e thikave e shpatave janë të vetmet objekte prej guri (Tab. IX, 23, 24). Monedhat. Në gërmimet e kryera, së bashku me materialin arkeo- logjik u gjetën 7 monedha nga të cilat 3 janë të lexueshme. Këto mone- dha i përkasin perandorit Justinian I: Justinian I. (527-565) folli s AE 17,780 gr. 33 mm. 1. FJDN. IVSTINI. . . , A.V.G. Busti përballë i Justinianit I, të ar- matosur me mburojë dhe përkrenare, mban globin e kryqëzuar në dorën e djathtë. Djathtas në fushë një kryq. Sh. Shenja M. rrethohet nga e majta me ANNO dhe djathtas X.Y. III (në tre rreshta) sipër +, poshtë I1 dhe në segment CON.- - ' Gjysmë follis AE 9,08 gr, 27 mm. 2F... NIANVS. PP. A.V. G. Busti përballë i Justinianit I armatosur me mburojë dhe përkrenare, mban globin e kryqëzuar në dorën e djathtë. Ma j tas në fushë një kryq. Sh. Shenja K rrethohet nga e majta me ANNO, djathtas X , lart një kryq, poshtë NI. Gjysmë follis AE 5,240 gr, 20 mm. 3. F. Legjenda rrethore e palexueshme. Busti përballë i Justinianit I, 61) A. Baçe, Kështjella e Paleokastrës, . . , f. 205. 82) J, Philippe, Le monde byzantin dans l'histoire de la verrerie, t 73, fig. 39, II. 174 Y Ili C er o V a armatosur me mburojë dhe përkrenare, mban globin e kryqëzuar në dorën e djathtë. Sh. Shenja K rrethohet nga e majta me ANNO, lart një kryq, poshtë TES, djathtas I. * * * Situata e krijuar si rezultat i krizës së rendit skllavopronar dhe dy- ndjes së fiseve «barbare» kërkonte kontrollimin e lëvizjeve në rrugën Egnatia, degëzimet e saj dhe shtypjen e revoltave të mundshme të popull- sisë vendëse. Në këtë kohë, në Skampin. në krahinat përqark dhe pranë rrugëve që shkonin drejt tij, ngrihen një sërë kështjellash. Në përbërje të këtij sistemi fortifikimesh me qendër Skampinin, që nis në gjysmën e dytë të shek. IV dhe që vazhdoi për 2 shekuj63, bën pjesë dhe kështjella e Qafës. Në ç'kohë u ngrit kështjella brenda këtij intervali kohor prej 2 she¬ kuj sh? Për të përcaktuar këtë duhet të mbështetemi në shqyrtimin ar- kitektonik të kështjellës dhe në të dhënat e përftuara nga gërmimet. Fi- llimisht, duke patur parasysh se teknika e ndërtimit të mûrit rrethues dhe kullave është e njëjtë, mund të shprehemi se kemi të bëjmë me një ndërtim të mirëfilltë të realizuar rishtas. Në ndërtimin e saj është patur parasysh pozita gjeografike e terrenit, që ka ndikuar në planimetrinë gjeometrike të saj, duke iu shmangur modeleve romake, Për të rritur më tej aftësinë mbrojtëse kështjella është pajisur me protehizmë dhe me një numër relativisht të madh kullash në raport me sipërfaqen. Kë¬ shtjella dallohet gjithashtu për tipin e kullave, mënyrën e organizimit të mbrojtjes, hyrjen e vetme dhe shfrytëzimin e hapësirës së brendshme të saj. Duhet theksuar dhe teknika e ndërtimit me nivelime të njëpasnjësh- me dhe cilësitë fizike të llaçit. Këto veçori e lidhin kështjellën e Qafës me grupin e dytë të fortifikimeve të realizuara në antikitetin e vonë, që datohen në shek. VI.<i4 Materiali arkeologjik i zbuluar është uniform dhe, për sa i përket tipit dhe formës, është i njëjtë me atë të shumë vendbanimeve të antiki- tetit të vonë. Veçori është se dekoracioni që shoqëron këtë material, si vi ja të valëzuara midis vi jave paralele, motivi me krehje, lyerja me ngjyrë kafe në shirita të çrregullt, datohet në shek. VI të erës sonë. Në mbështetie të këtij datimi është dhe gjetia e 3 monedhave të perando- rit Justinian I, së bashku me këtë material. Pra të dhënat arkeologjike mbështesin mendimin e shprehur nea arkeologu N. Ceka se kështjella e Oafës është ndërtuar në shekullrn VI të erës sonë.65 Do të shtonim se nçritia e kështjellës duhet parë si ndërtim i perandorit Justinian I në kushtet e rrezikut avaro-sllav, nën goditjet e të cilëve në fund të shek. VI ieta në këtë qendër u ndërpre. Kështiella e Qafës, e ngritur mbi nië kodër shkëmbore nga ku kon- trolloben lehtë lëviziet nëpër lueinën e Devollit. me sipërfaqe më pak se 1 ha. ka üatur karakter ushtarako-buiaësor. Së bashku me kështjellën e Gradishtës së Belshit të datuar në shek. VI, të ngritur në anën e për- teime të Devollit, në zonën e Dumresë, përveç mbaities nën kontroll të DODullsisë vendëse, kanë patur për detyrë kontrollin e lëvizjeve në degët iugore të rrueës Eenatia. Gjithashtu nëpërmjet sai kontrollohet rruga na- tyrore më e shkurtër për të dalë në luginën e mesme të Devollit dhe për R3) N. Ceka. Fortifikime. ... f. 71. 64) Po aty, f. 84; Gj. Karaiskaj, P. Lera, Fortifikime. .. , f. 91-110. 65) N. Ceka, Fortifikime. . . , f 84 Kështjella e Qajës në krahinën e Sulovës 175 të vazhduar më tej në zonën e Korçës. Përveç kësaj kështjelle kontrollin e rrugës e kanë siguruar më tej fortifikimet në Galigat, Tërvol, Bresnik e Moglicë, Symizë.66 RESUMÉ LA FORTERESSE DE QAFA DANS LA REGION DE SULOVA La forteresse de Qafa se trouve dans la ré¬ gion bossuée de Sulova, environ 5 km au Sud du détour que fait la rivière de Devolli vers le Sud- Ouest. Elle se dresse sur des formations calcaires d'une colline haute de 624 m d'où on peut sur¬ veiller le passage par les voies qui traversent la vallée du Devolli et ses alentours. Afin d'appro¬ fondir les connaissances et d'obtenir des données plus détaillées sur la forteresse', des fouilles arché¬ ologiques y furent menées durant les années 1983- 1984, qui permirent de dégager le mur d'enceinte aux endroits où il n'apparaissait pas en surface ainsi que les tours 1, 2, 4, 5. On a dégagé également la protheisma d'une épaisseur de 1,40 m, construite de pierres liées avec de la boue et qui va parallèle¬ ment aux murs Ouest et Nord de la forteresse à une distance de 10 à 2'0 mètres. A l'intérieur de la forteresse on distingue des traces de maisons dont on a fouillé seulement 13. La fouille des maisons et des tours a livré une seule couche culturelle de 20 à 50 cm d'épaisseur. Le haut de la colline sur lequel se situe la forteresse présente la forme d'un petit plateau li¬ mité par des versants abrupts au Sud et à l'Ouest, mais q,ui descend doucement aux autres côtés. La forteresse, renfermant une surface de 0,8 ha, se situe au Sud-Est du plateau. Le mur d'enceinte, long de 220 m, est relativement bien conservé et présente en tout deux larges détours qui donnent à la forteresse la forme irrégulière d'un trapèze. L'épaisseur du mur va de 2,30 à 2,50 m. La hauteur maximale du mur conservé est 5 m. Il est construit de pierres calcaires en forme de dalles telles qu'elles sont extraites des roches stratifiées, ce qui a amené la stratification horizontale aussi bien des parements que de l'intérieur du mur. Préparé avec de la chaux en abondance, de la poudre de ponce et du gravier, le mortier est de bonne qualité. Le rempart de la forteresse est renforcé par 5 tours construites au Sud-Ouest dont trois ont la forme d'un triangle au sommet, arrondi, les autres la forme rectangulaire ou bien la forme du U. Afin d'augmenter la capacité de défense de la forteresse du côté Sud ont été cons¬ truises trois lignes de mur. Les maisons sont en général composées d'une seule salle, â part la maison n. 1 qui en comprend deux. Leurs murs, d'une épaisseur de 0,65 m, sont construits de pierres calcaires liées avec de la boue. Elles pré¬ sentent un plan quadrangulaire. Leurs toits ont été couverts de tuiles et de dalles de pierre. Le matériel archéologique découvert est relativement restreint et il provient d'une seule couche cultu¬ relle. La plupart est constituée par les terrines, les pithoï, les dinos etc. Les amphores et les cru¬ ches sont moins nombreuses. On a découvert aussi des objets métalliques, en verre et en os ainsi que des monnaies. En nous fondant sur les données ob¬ tenues, nous estimons que la forteresse a eu un caractère à la fois militaire et agricole. A part la mission de surveillance de la population locale, elle devait aussi contrôler le passage par la voie menant à la vallée du cours moyen de Devolli et par l'embranchement Sud de la voie Egnatia. En nous basant sur l'examen architectonique et sur le matériel archéologique recueilli, nous estimons que la construction de la forteresse date du VIe siècle, période du règne de Justinien Ier et elle fut détruite à la suite des migrations avaro- slaves de la fin du VIe siècle. 66) G Karaiskaj, Gradishta e Symizës. . . , f. 186. 176 Y Ili C er ov a TAB. I Kështj ella e Qu f ë s n ë k r ahi n ë n e S u l o v ë s 177 TAB. II 6 --- ---- 12-7 178 Y II i C e r o V a TAB. III ;u. , A 1 i i y t-H 3 é/' i ■ ( / / 1 i 1 1 7 5 7 < N 7 N 0 5 CM Kështj ella e Q a f ë s n ë k r ahi n ën e S ul o v ë s 1 79 TAB, IV 180 TAB. V Y Ili Cerava Kështjella e Qafës në krahinën e Sulovës 181 TAB. VI « \ T \ 10 i 182 TAB. VII Y Ili C er ov a K ë sht j eli a e Qa f ë s nè krahinën e S ulov ë s 183 TAB. VIII 27 23 184 TAB. IX Y Ili C er ov a X J Kështjella e Q a f ë s ne krahinën e S ul o v e s 185 TAB. X 10 CM Informations Informations sur Ylli Cerova Pagination 155 156 157 158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179 180 181 182 183 184 185 Illustrations Fig. 1 Fig. 2 Fig. 3. Planimetria e kalasë së Qafës Fig. 4 Fig. 5 Fig. 6 Fig. 7 Fig. 8 Fig. 9 Fig. 10 Fig. 11 Fig. 12 Fig. 13 Fig. 14 Fig. 15 Tab. I Tab. II Tab. III Tab. IV Tab. V Tab. VI Tab. VII Tab. VIII Tab. IX Tab. X Plan Arkitektura e kështjellës Kullat Qeramika Tipi a Tipi b Objekte metalike Thikat